L'OCCITAN ?



L'occitan es una lenga. Una lenga rica, numericament tan rica coma l'anglés e dos còps mai que non pas lo francés : amb sos derivats compta pas mens de 450 000 tèrmes. Assajatz, per exemple, de revirar en francés, amb un sol mot : olièr, vacassièr, maselièr, porcatièr, pelhaire, enculit, encanelat, marcamal, nautcambat, aiganèu, saupiquet, enfantonàs, s'empebrinar, escalapetar...

L'occitan ven mai que mai del latin. Es donc una lenga romana coma lo portugués, l'espanhòl, lo catalan, lo francés, l'italian, lo latin e lo romanés.

L'occitan foguèt la pus primièira en data de totas las lengas romanas. En l'annada 400, d'après lo testimòni de sant Jiròni, lo pòble parlava ja una lenga vulgara qu'èra mai que probable la lenga que parlam encara dins lo miègjorn de França a la velha de l'an 2000 :

Dignitate perflati, vias publicas mannibus terunt quos vulgo buricos appelant (Confles d'orgulh, afraban las rotas sus de cavalons qu'en lenga populara apèlan borricas ). Mannus es lo mot latin per cavalon ; borrica es lo tèrme popular. Es de notar que lo mot borrica ven pas brica del latin, que ven del grèc PURRIKOS (que tira sul roge), e non pas de l'espanhòl borrico coma o dison los diccionaris franceses. Cal pas oblidar que, dins de Marselha fins a Narbona, se parlèt grèc 400 ans de tira abans que se parlèsse latin amb la venguda de Juli Cesar.

L'occitan èra la lenga d'unes soldats de Commentiolus, general de l'emperaire bizantin Maurici (582-602 ). Aqueles soldats fasián una marcha de nuèch. Avián cabrat lors atifargas sus de muòls. Un d'aqueles muòls aboquèt sa carga. Los soldats d'agachar de qual èra. E de cridar dins la nuèch :

Torna, torna, fratre !... Retorna !


Dos escrivans grècs, Teofana amb Teofilacta consignèron aital, en grèc, aquel episòdi :

TORNA, TORNA, FRATRE !... RETORNA !


Al sègle VII , lo cronicaire Fredegaire nos rapòrta que l'emperaire Justinian II (685-695 ) utilizava pas lo latin dabis , mas lo galloroman daràs , segonda persona del singular del futur del vèrb dar de la lenga vièlha e que voliá dire balhar .

Abans 741 , en lòc del latin Tu illum adjuva (ajuda-lo) e Tu illos adjuva (ajuda-los) qu'èran los respons latins de las litanias carolinas que se cantavan a Soissons e dins totas las Gàllias , lo pòbla que coneissiá pas plan lo latin respondiá Tu lo juva e To los juva , formas de la lenga vièlha per Ajuda-lo e Ajuda-los . Oblidèssem pas qu'aquelas litanias carolinas se son cantadas de contunh dins totas las glèisas fins al Concila Vatican II (1962) e que se cantan encara dins los monastèris, sens cambiaments , part las invocacions localas que mençonan lo papa actual, l'avesque del lòc e lo poder politica del païs. Los especialistas tenon pas jamai pro compte de l'influéncia del latin de glèisa sul paure latin dels colons e dels soldats de Roma.
Cap a las annadas 880 , lo pus vièlh document literari d'Euròpa que siá pas exclusivament en latin es la remirabla Alba bilingua en latin e en occitan. Aicí lo repic occitan d'aquel polit poèma que descriu un levar de solelh :

L'alba par um... et mar atra sol
poy pas' a bigil miraclar tenebras.

Es passat lo dich qu'al sègle IX lo Diatesseron de Tatian (un escrivan del sègle IV) seriá estat revirat en lenga francica (la lenga de Clovis) e en lenga d'òc. Lo tèxt en lenga francica l'avèm ; lo tèxt occitan, s'es pas estat afrabat, probable que se dormís per la posca de qualque bibliotèca.

Lo poèma Boecis (258 vèrses) es sus un manuscrit de 960 . Aquel manuscrit es una còpia, pas l'original : aquò fa que lo tèxt es encara pus vièlh. Aquel poèma es tot en occitan blos.

De 980 , La Passion de Clarmont d'Auvèrnha (480 vèrses) es sus un manuscrit francòprovençal de granda valor lingüistica e, ni per d'unes critics francimands que mespresan lo tèxt, d'una onèsta valor literària. Aquel manuscrit atanben es pas qu'una còpia ; adonc l'original es encara pus vièlh. Aicí-ne dos versets causits un pauc a l'azard demest las autras 120 còblas :

... Et al terç di, lo matin clar (Al matin clar, lo jorn tresen,)
cum soleilz fo esclairat, (quand solelh foguèt esclairat,)
tres femnas van al monument : (tres femnas van al monument)
molt cars portavent unguemenz. ( que portavan d'onguents fòrt cars).

L'angeles Deu de cel dessend, ( L'angèl de Dieu del Cèl descend)
si s'aproismet al monument ; (e s'aprochèt del monument ;)
tal a regard cum focs ardenz (a un regard de fuòc ardent)
et cum la neus blanc vestimentz... ( e coma nèu blanc vestiment...)

Lo Jonàs de Valenciennes (980) , en plen domeni francic, es un canabàs de sermon en latin e en galloroman septentrional que revèrta bravament lo galloroan meridional, pròba que se la biparticion linguïstica entre nòrd e sud èra en marcha despuèi lo sègle III, coma o dison los especialistas, la semblança e l'intercompreension èran pasmens un fach encara al sègle X : la lenga de glèisa èra ric a ric la meteissa dins l'Euròpa latina tota.

La Cançon de santa Fe (593 vèrses) es sus un manuscrit del sègle XI. Aquel manuscrit tanben es pas qu'una còpia : l'original poiriá donc èsser del sègle X ; la Cançon de santa Fe es lo pus primièr poèma rimat en lenga vulgara. Foguèt escrich mai que probable per un roergàs, qualque monge de Concas.

Del sègle onzen , avèm un pichon poèma bilingüe (76 vèrses) en latin e en occitan :

In hoc anni circulo
vita datur seculo :
nato nobis parvulo
de virgine maria.

Mei amic e mei fiel,
laissat estar lo gazel :
aprendet u so noel
de virgine Maria...

Lo Cartulari de Concas (lo pus primièr tèxt es de 801 ) pòrta testimòni que la lenga populara del Roergue de l'epòca èra plan l'occitan que parlam encara. Dins aquel recuèlh de cartas (es a dire d'actes) trobam quicòm coma 3792 intervencions de païsans o de païsanas que parlavan occitan. Dins los actes d'aquel cartulari, aquel occitan es entre pauc e mens latinizat pels monges, mas mai de 2000 mots occitans i se tròban totes patrats, que los monges sabián pas tròp consí diable los metre en latin.

Del sègle XII , lo polit Eu aor Damrideu (Ieu adòri Dieu) que conta la Passion de Nòstre Sénher dins un estil alèrt e sautejaire :

... Donc fo pres e liat (... Fut donc pris e lié)
batut e malmenat (battu et malmené)
e cum laire jutjat (tel larron, condamné)
a mort e a torment (à mort et à torment)
e aici despolhat (et ainsi dépouillé)
cum de maire fo nat... (comme de mère né...)

... Si con ac set (... Quand soif le prit)
fel e azet (on lui servit)
li meisqueron mescladament. (vinaigre et fiel, les mélangeant.)
Se.s fo amar. (Amer ce fut,)
volc en gustar (goûter voulut)
par nostre salvament... (pour notre sauvement...)

Tornarmai del sègle XII lo supèrbe Deus, receb me que, amb mai de 300 ans d'avança, revèrta lo polit estil de Villon (sègle XV) :

... Deus, receb-me (... Dieu, reçois-moi :)
que eu me ret a te ( me donne à toi)
cofes e penent (confessé, contrit)
dels pecaz que ai faz (des péchés que j'ai faits)
e diz e cosiraz, (et dits et rêvés,)
e del mesprendement (de mes errements,)
de l'ora que fui naz (depuis que suis né,)
e e fons babtizats (en fonts baptisé)
tro en est jorn present... (jusqu'au jour présent...)

L'occitan èra la lenga dels 500 trobadors del sègle XII. Amb eles s'espandiguèt aquela lenga dins Euròpa tota : Itàlia, Catalonha, Angletèrra, Alemanha, França... A causa de la literatura dels trobadors, l'occitan s'estúdia pertot al jorn de uèi dins las grandas universitats del mond entièr.

L'occitan es una lenga imajada de fòrt mal revirar en francés. Assajatz, per exemple de revirar sens res laissar pèrdre : portava als pès dos esclafamèrdas , escupiguèt un parelh de damnes , un rosselon mascle, un rosselon feme , Isolina del Pausador èra una femna crestadobla, lançada, abelida, aluserpida, viva coma un estervelh, movedissa coma d'argent viu , es un arbre grand e fisable, mas rèirevièlh, ruscamacat, ruscaficat, ruscapelat , picar dalha , a trucadets , un curat muscat , prautir lo sagin de qualqu'un , braces en quèrba , las quèrbas del còl ...
Qué dire mai ? L'occitan èra la lenga de mos parents, de mos pepins, de mos aujòls. Per ieu es ma lenga mairala, la que melhor canta dins mon còr.


Cantalausa.


retour









Augmentez votre trafic avec Banchange